ความรับผิดชอบส่วนบุคคลของมนุษย์ใต้เผด็จการ Personal Responsibility Under Dictatorship

ความรับผิดชอบส่วนบุคคลของมนุษย์ใต้เผด็จการ Personal Responsibility Under Dictatorship

อาเรนท์ชวนเราตั้งคำถามว่า…เราสามารถอ้างว่ามี “ความจำเป็น” ที่ต้องทำตามคำสั่งของผู้บังคับบัญชา หรือคำสั่งของอำนาจเผด็จการ เพื่อปฏิเสธความรับผิดชอบทางศีลธรรมและกฎหมาย ได้หรือไม่…

ผู้เขียน: Hannah Arendt (ฮันนาห์ อาเรนท์)

ผู้แปล: เนติวิทย์ โชติภัทร์ไพศาล, วศินี พบูประภาพ

ความคิดของ “ฮันนาห์ อาเรนท์” ว่าด้วยความรับผิดชอบและการรักษาไว้ซึ่งความเป็นนายตัวเองภายใต้สถานการณ์บีบบังคับ อาเรนท์เขียนหนังสือเรื่อง “ความรับผิดชอบส่วนบุคคลของมนุษย์ใต้เผด็จการ” ขึ้นมา ตั้งแต่ปี ค.ศ. 1964 ไม่นานหลังจากการไต่สวนของไอซ์มานน์ ตอนนี้เวลาล่วงมากว่าครึ่งศตวรรษแล้ว แต่งานชิ้นนี้ยังบอกอะไรเราได้บ้าง…

อาเรนท์ใช้บทความสั้น ๆ นี้บอกว่า คนเราย่อมตัดสินความผิดชอบชั่วดีตามคุณธรรมในเหตุการณ์ที่เกิดไปแล้วได้ และถือว่าเป็นเรื่องพึงทำด้วยซ้ำ แม้ว่าเหตุการณ์นั้นจะอยู่ภายใต้สถานการณ์ของระบอบเผด็จการ ซึ่งอาชญากรรมต่าง ๆ กลายเป็นข้อยกเว้นว่าเป็นสิ่งที่ทำได้ หรือจะอยู่ในสถานการณ์การปกครองแบบเบ็ดเสร็จที่อาชญากรรมหลายอย่างกลายเป็นกฎพึงทำ การกระทำที่ไม่มีพิษภัยกลับกลายเป็นข้อยกเว้นห้ามทำ ขณะที่ปัจเจกทั้งหลายถูกเปลี่ยนเป็นฟันเฟืองในครื่องจักรกลที่เรียกว่า “รัฐ” อย่างไรก็ดี หนังสือเล่มนี้ถือว่าเป็นสิ่งที่มาถูกที่ถูกเวลาและมีความหมาย เพราะยังมีผู้อ่านที่กระหายใคร่รู้เรื่องนี้หลายคนอย่างแน่นอน

สารบัญ

– ความรับผิดชอบส่วนบุคคลของมนุษย์ใต้เผด็จการ

– สาระสำคัญของการตัดสิน

– ความอึดอัดใจที่มีต่อประเด็นทางศีลธรรม

– ทฤษฎีฟันเฟือง

– ความชั่วร้ายที่น้อยกว่า

– ความรู้สึกถึงความเป็นกฎหมาย

– พวกเราล้วนแล้วแต่ต้องอยู่กับตัวเอง

– ความรับผิดชอบ

คำนิยม

“อาเรนท์ชวนเราตั้งคำถามว่า บุคคลแต่ละคนจะอ้างได้อย่างสมเหตุสมผลจริงหรือว่าเราสามารถอ้างว่ามี “ความจำเป็น” ที่ต้องทำตามคำสั่งของผู้บังคับบัญชา หรือคำสั่งของอำนาจเผด็จการ เพื่อปฏิเสธความรับผิดชอบทางศีลธรรมและกฎหมาย ในกรณีที่การทำตามคำสั่งนั้นเป็นการละเมิดสิทธิและเสรีภาพของคนอื่น (เช่น กรณีที่ถูกสั่งให้ฆ่าชาวยิว) เพราะเรายังต้องถามต่อได้ว่า คำสั่งนั้น “ชอบธรรม” หรือไม่ หรือคำสั่งนั้นมีสถานะเป็น “กฎหมาย” ได้หรือไม่ หากไม่ชอบธรรมหรือไม่มีสถานะเป็นกฎหมายได้ หน้าที่ของเราในฐานะปัจเจกบุคคลที่สามารถจะมี “สามัญสำนึก” ทางศีลธรรมก็คือ การปฏิเสธที่จะทำตามคำสั่งเช่นนั้นไม่ใช่หรือ”

-สุรพศ ทวีศักดิ์

“กฎแห่งกรรมเป็นเรื่องสำคัญ แต่โลกซับซ้อนเกินกว่าเราจะเข้าใจการกระทำของตัวเองอย่างถ่องแท้ โดยเฉพาะอย่างยิ่งในทางการมือง โดยเฉพาะอย่างยิ่งในกิจการงานใดอันข้องเกี่ยวกับผู้คนจำนวนมาก มีแต่รอให้ผลดีผลเสียบังเกิดภายหลัง เราถึงประจักษ์แจ้งการกระทำของผู้มีความรับผิดชอบ คือผู้สามารถทบทวน และรู้สึกเสียใจในความผิดพลาดที่ผ่านมาโดยรู้เท่าไม่ถึงการได้ “ความรับผิดชอบส่วนตัวของมนุษย์ไต้เผด็จการ” คือส่วนเสริมของหนังสืออันโด่งดังของฮันนา อาเรนท์ Eichmann in Jerusalem อาเรนท์พูดถึงประเด็นอันแหลมคมที่สุดในการเมืองยุคใหม่ ถ้าผู้กระทำความผิดไม่ได้ตั้งใจ ไม่ได้นึกถึงผลการกระทำของตน เชื่อว่าทำลงไปด้วยเจตนาดี หรือเพียงแค่รับคำสั่งอันไม่อาจหลีกเลี่ยงได้…”

– ภาณุ ตรัยเวช

ผู้เขียน ฮิตเลอร์ไม่ได้มาจากการเลือกตั้ง